حسن مرسلوند

16

زندگينامه رجال و مشاهير ايران ( فارسي )

پهلوى اول ، در ابتداى سلطنتش از آنجايى كه شخصيتى نظامى و فاقد آگاهىهاى سياسى و دانش اجتماعى و تربيت سلطنتى بود ، ناچار براى ادارهء امور از رجال كهنه كار دورهء قاجاريه بهره جست و آن رجال نيز على الظاهر تحت تأثير شعارهاى جذاب و ملىگرايانه و اصلاح‌طلبانهء شاه جديد با او همكارى كردند ؛ ولى رفته‌رفته كه مسائل سياسى روشن‌تر شد ، از همكارى با او اجتناب كردند . هرچند كه شاه هم رفته‌رفته از ناحيهء اين رجال سياسى احساس خطر كرد و به تدريج سياست‌مداران جديدى را جايگزين رجال دورهء قاجاريه نمود . رجال جديد دورهء رضا شاه اكثرا افرادى بودند كه پس از كودتاى سوم اسفند 1299 ، براى خود در عرصهء سياست ايران جايى پيدا كرده بودند و برخى نيز نظاميانى بودند كه در به قدرت رساندن رضا شاه نقش مهمى ايفا كرده بودند . در يك برخورد مقايسه‌اى بين رجال دوره قاجاريه على الخصوص رجال پس از مشروطه ، با رجال عهد رضا شاهى به خوبى درمىيابيم كه در ميان رجال دورهء مشروطه مىتوان عناصر وطن‌خواه ، ميهن‌دوست و تربيت‌شده‌اى همچون مشيرالدوله‌ها و مستوفىالممالك‌ها يافت كه مىتوان اينان را تربيت‌شدگان مشروطيت ايران دانست . اما در نظام رضا شاهى از آنجايى كه پهلوى اول سفله‌پرور و رذل‌پرور بود ، ديگر نشانى از رجال ملى و آزاده باقى نماند . واقعيت اينست كه رضا شاه در مقابل خود « شخصيت » نمىتوانست ببيند و اين امر تقريبا ويژگى همهء ديكتاتورهاى بزرگ است . ديكتاتور نمىتواند وزير ، وكيل يا رجل سياسى صاحب رأى و صاحب‌نظر را تحمل كند ، ديكتاتور كسى را براى كار مىطلبد كه فاقد شخصيت و در مقابل اوامر او تسليم محض باشد . پهلوى اول هم بنا به خصلت ديكتاتور مآبانه خود ترجيح مىداد كه در دستگاه سياسىاش « آلت فعل » داشته باشد نه شخصيت سياسى . به هر جهت دورهء سلطنت رضا شاه در شهريورماه 1320 خورشيدى با ورود قواى متفقين به ايران و تبعيد رضا شاه به خارج پايان يافت و سياستمدارانى كه موفق شده بودند از دورهء رضا شاهى ، جان سالم به در ببرند به شاه جديد ( محمد رضا پهلوى ) پيوستند . اما آنچه كه به اين كتاب ما مربوط مىشود ، زندگينامه رجال و مشاهيرى است كه در اين مقطع ( 1299 تا 1320 خ ) زيسته‌اند . ملاك براى برگزيدن زندگينامهء افراد ، شغل داشتن ، در صحنه بودند و يا مرگ افراد در اين دوره است ، در نتيجه تعدادى از مردان مشروطه نيز در اين مجموعه گنجيده‌اند . در راستاى بحث در مورد اين مجموعه لازم است به نكات زير توجه شود : 1 - نگارنده به‌هيچ‌وجه اين نظر را ندارد كه اين مجموعه كامل و يا خالى از اشتباه